Wetenswaardigheden verzameld door Richard Grijsen
Tachtig jarige oorlog
Tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) bevond Gelselaar zich in een strategisch zeer kwetsbare regio, de Achterhoek, die vaak het toneel was van verplaatsingen van troepen, plunderingen en de strijd tussen Staatse en Spaanse troepen.
Hier zijn de belangrijkste punten over Gelselaar in die periode:
• Strategische Ligging en Onveiligheid: De regio rond Borculo, Lochem en Gelselaar had zwaar te lijden onder de oorlog. Rondtrekkende soldaten, zowel Spaanse als Staatse (Nederlandse), maakten de streek onveilig.
• Oorlogsgeweld in de Regio: Gelselaar viel onder de Heerlijkheid Borculo, die vaak werd betwist. De nabijgelegen vestingstad Groenlo (Grol) werd herhaaldelijk belegerd, wat betekende dat het omliggende platteland, inclusief dorpen als Gelselaar, herhaaldelijk te maken kreeg met opeisingen van voedsel en strooptochten.
• Beschietingen: Uit archiefonderzoek blijkt dat er in de Tachtigjarige Oorlog vanuit de richting van Bentelo en Gelselaar werd geschoten op Delden.
• Impact op de Bevolking: De bevolking leed onder de hoge belastingen (contributies) die door beide kampen werden opgelegd om de oorlog te financieren, evenals plunderingen.
De Vrede van Münster in 1648 maakte uiteindelijk een einde aan deze turbulente periode in de regio.
Bommen Berend
Bommen Berend, de bijnaam van Bernhard von Galen (bisschop van Münster), speelde een aanzienlijke rol in de regio rond Gelselaar en Borculo tijdens het Rampjaar 1672. Hij was een beruchte Duitse bisschop die met zijn leger de Nederlanden binnenviel en met name in de Achterhoek en Groningen huishield.
De bijnaam Bommen Berend kreeg hij vanwege de vele bommen die hij gebruikte in Groenlo, de slag om Grolle.
Hier zijn de belangrijkste punten over Bommen Berend in relatie tot de omgeving Gelselaar/Borculo:
- Actief in de regio: In 1666 en 1672 trok Bernhard von Galen, die als bisschop van Münster heerste, door de Achterhoek. Hij had direct invloed op de heerlijkheid Borculo, waar Gelselaar destijds onder viel.
- Vluchtende dominee: De bekende Achterhoekse dichter en dominee Willem Sluiter (1627-1673) moest op de vlucht voor ‘Bommen Berend’ en zijn katholieke troepen. Sluiter beschreef deze angstige periode in zijn werk, waarin hij de bisschop en zijn soldaten als een grote bedreiging zag.
- Verwoestingen: Von Galen stond bekend om zijn brute inzet van kanonnen (bommen), waaraan hij zijn bijnaam dankt, en hij richtte aanzienlijke schade aan in de gebieden die hij bezette. Ook de plunderingen van zijn leger waren enorm.
- Historische impact: De invallen van Bommen Berend in 1672 waren onderdeel van het Rampjaar, waarin Nederland van meerdere kanten werd aangevallen.
Hoewel Bommen Berend vooral bekend is van het ‘Gronings Ontzet’ op 28 augustus 1672, was zijn impact op de lokale geschiedenis van Gelselaar, Borculo en de rest van de Achterhoek groot en traumatisch.
Franse Tijd
Tijdens de Franse tijd (1795-1813) vonden er in Gelselaar, net als in de rest van Nederland, ingrijpende veranderingen plaats. Specifieke lokale gevolgen waren onder meer de afbraak van historische bebouwing en administratieve verschuivingen.
- Afbraak Huis Bevervoorde: In de Franse tijd werd het omgrachte Huis Bevervoorde, gelegen in het verlengde van de Jonkersweg, afgebroken. Archeologisch onderzoek wees tevens uit dat er op die locatie ook een watermolen heeft gestaan.
- Bestuur en Locatie: Gelselaar viel destijds onder het Kwartier van Zutphen, waar de bestuursarchieven na het einde van de bezetting in wanorde werden aangetroffen.
- Regionale context: De regio maakte onderdeel uit van de Bataafs-Franse tijd, waarin de markeorganisaties, zoals die in de nabijgelegen buurtschap Noordijk, nog functioneerden rond 1806.
De periode bracht administratieve veranderingen met zich mee, vergelijkbaar met de ontwikkelingen in de nabijgelegen heerlijkheid Borculo en het richterambt Diepenheim
Engelse oorlog, patriotten en Gelselaarse weerbare mannen
We schrijven de periode beginjaren 1780
Iedereen die partij koos tegen de stadhouder en tegen Engeland traden aan het daglicht. Deze tegenstanders worden aangeduid met het begrip “patriotten”. Tot deze groep behoorden overigens ook degenen die streefden naar politieke medezeggenschap en controle van de middenklasse op de plaatselijke bestuurscolleges. In september 1781 was het pamflet Aan het Volk van Nederland verschenen, naar later bleek, van de hand van de Overijsselse, maar oorspronkelijk uit Gelderland afkomstige edelman Joan Derk van der Capellen tot den Pol (1741-1784). Hij ijverde voor de oprichting van burgermilities en instellingen van burgergecommitteerden als tegenwicht tegen de regenten. In Overijssel wist hij in 1783 de afschaffing van de gehate feodale drostendiensten gedaan te krijgen. Naar zijn Overijsselse voorbeeld werden vanaf januari 1783 overal vrijkorpsen of exercitiegenootschappen opgericht. Ook in de heerlijkheid Borculo, waar de Needse dominee Roessingh de boeren eigenhandig hielp de kerkbanken te verzetten om na de godsdienstoefeningen nog beter (met de wapens) te kunnen oefenen in de kerk .
De weerbare mannen, mannen tussen 18 en 50 jaar die militaire taken konden uitvoeren, waren georganiseerd in rotten. De indeling van de steden, voogdijen en buurschappen in de heerlijkheid Borculo in rotten was al oud. Ze was oorspronkelijk bedoeld ter verdediging van de heerlijkheid, maar werd in de late 18e eeuw, toen Borculo geïntegreerd was in de Republiek, ingezet ten behoeve van “nationale” doeleinden. De samenstelling van de lijsten gebeurde door de voogden op aangeven van de rotmeesters. Maar niet overal was de medewerking hartelijk: de lijst van het rot van Schothorst onder Gelselaar, werd later aangeleverd en in de voogdij Beltrum, met uitzondering van de buurschap Zwolle, waren de resultaten wisselend: de Beltrumse de rotmeesters Roerdink, Scheenk en Hulshof, en de rotmeesters van de buurschap Avest lieten de (Orangistische) voogd Geers onomwonden weten dat er in hun rotten geen weerbare mannen waren in de leeftijdscategorie van 18 tot 50 jaar.
De lijsten van weerbare mannen die straks volgen, zijn opgemaakt tegen de achtergrond van de nasleep van de Vierde Engelse Oorlog en de binnenlandse troebelen die het gevolg waren van het naar buiten treden van de patriotten.
31 decemb. 1784.
Lijste van de persoonen uyt het rot van Schorthors uyt Gelselaer welke boven de 18 jaer en onder der 50 bennen: Barent Schorthors, Garrit Schorthors, Harmen Schorthors, Jan Schorthors, Engbert Looman, Jan Looman, Arent Jan Klaasen, Garrit Hulbers, Arend Jan Stokkink en de kneght Jan Wilmers, Garrit Schibbecke, Jan Bannink en zoon Hindrik Jan, Garrit Jan Holters, Willem Biershors, Barent Kolkman en kneght Garrit Boogeman, Bernadus Kouwen4 , Arend Borghors, Arend Holsteege en kneght Jan Haeijtink, Gerrit Jan Bouhuis, Jannes Bouhuis, Engbert Bannink.
Totaal van Schorthorsrot: 25
Aen mij ondergeschreven overgeven den 28 decemb.
Dorp Gelselaar
Arend de Weerd, Philippus Driessen, Jannes Sieverink, Derk Oltwaeter, Garrit Riethors, Engbert Coeslag, Engbert Bannink, Jan Bannink, Reynd Bannink, Hendrik Pasman, Jan Haevers, Hendrik Bouman, Jan Rot, Willem Elshof, Goosen Stoelhors, Arend Holsteege, Arend Lubberdink, Jan Bennink, Hendrik Bannink, Jasper Haagens
Totaal van het dorp Gelselaar: 20.
Buiten het dorp Gelselaar,
behalven het rot van Schothors, die seyd dat zien rot sig niet wil laaten opschrieven en dat sijn soons het ook niet willen doen: Jan Hilhors, Arend Nijhof, Hendrikus Boomers, Engbert Daven, Derk Warnink, Hendrik Rouhof, Arend Jan Rouhof, Evert Broekhuis en zien kneght Derk, Cristiaan ten Broekhuis, Jan ten Broekhuis, Garrit Bosman, Garrit Peeters, Jan Visser, Garrit Koonink en zien kneght Engbert, Willem Morsman, Harmanes Rooskers, Jan Boomers, Roelof Roekevis, Jan Boomers, Harmen Jonkers, Jan Jonkers, Jan ter Weeme, Harmen ten Broekhuis, Hendrik Stokkink, Arend Jan Stokkink, [29] Harmen Hilhors, Jan Hilhors, Jan Broekers, Harmen Broekers, Hendrik Bollert, Jan Scholten en zien kneght Teunis, Arend Jan Veltman, Swier Reekers, Arend Reekers, Jan Stokhuierne, Garrit Stokhuierne, Cornelis Rengerink, Jan Rengers, Garrit Rengers, Geert Rengers, Arend Jan Holtsteege, Hendrik Hofmeijer, Engbert Bannink, Jan Keijsers, Hendrik Jan ten Broekhuis.
Totaal buiten het dorp Gelselaar: 48.